Loslaten is vasthouden voor gevorderden

‘Je moet het gewoon loslaten.’

Het is zo’n zin die makkelijk wordt uitgesproken. Na een scheiding, het einde van een relatie, een verlies of iets anders wat anders is gelopen dan je had gehoopt. Loslaten klinkt bijna als een besluit dat je kunt nemen: je begrijpt dat iets voorbij is, haalt diep adem, richt je blik vooruit en gaat verder.

In werkelijkheid vraagt loslaten vaak iets heel anders van ons. Werkelijk afscheid nemen begint volgens mij juist bij het durven vastpakken van wat er is geweest. Bij stilstaan bij de betekenis die iemand, een relatie, een verlies of een toekomstbeeld voor je heeft gehad.

Want hoe laat je los wat je nooit werkelijk hebt vastgepakt?

Het hele verhaal van een relatie

Bij het einde van een relatie ontstaat vaak een sterke behoefte om vooruit te gaan. Zeker wanneer er veel is gebeurd, kan afstand rust geven en ruimte creëren. Er moet een nieuw dagelijks leven ontstaan, praktische zaken vragen aandacht en ergens verlang je ernaar dat de pijn minder wordt en het leven weer wat lichter gaat voelen.

Tegelijkertijd bestaat een relatie uit veel meer dan de redenen waarom ze eindigde. Er waren momenten waarop het goed was, liefde, intimiteit, plezier en een vanzelfsprekend dagelijks leven. Misschien waren er kinderen, een huis, vakanties, vrienden, gewoontes en plannen voor later. Er is waarschijnlijk een periode geweest waarin jullie werkelijk geloofden dat jullie samen verder zouden gaan.

Daarnaast waren er teleurstellingen, verwijdering, ruzies, eenzaamheid, gekwetstheid of behoeften waarin jullie elkaar steeds moeilijker konden vinden. Ook die ervaringen horen bij hetzelfde verhaal.

Werkelijk afscheid nemen vraagt ruimte voor beide kanten. Het mooie mag mooi blijven, ook wanneer een relatie uiteindelijk eindigt. De pijnlijke ervaringen mogen hun eigen betekenis houden, ook wanneer er veel liefde is geweest. Juist het naast elkaar kunnen laten bestaan van die verschillende werkelijkheden maakt het mogelijk om te zien wat een relatie in haar geheel voor je heeft betekend.

Loslaten wordt vaak zo ingewikkeld wanneer één kant van dat verhaal alle ruimte inneemt. Boosheid kan bijvoorbeeld bescherming bieden tegen het verdriet dat eronder ligt. Andersom kan het verlangen naar de mooie momenten ervoor zorgen dat je blijft hopen op iets waarvan je diep vanbinnen weet dat het voorbij is.

Het hele verhaal vastpakken betekent dat je kunt erkennen: dit was er, dit was mooi, dit deed pijn, dit heb ik liefgehad, hier heb ik naar verlangd en dit ben ik kwijtgeraakt.

Daar begint voor mij afscheid nemen.

Rouw die nog geen plek heeft gekregen

Bij rouw denken we vaak als eerste aan de dood van iemand van wie we houden. Toch kent verlies veel meer vormen. We rouwen ook om een relatie die eindigt, een gezin dat van vorm verandert, een toekomstbeeld dat verdwijnt, een zwangerschap die stopt, een kind dat nooit geboren wordt of een versie van ons leven waarvan we lange tijd geloofden dat die werkelijkheid zou worden.

Op het moment van zo’n verlies is er lang niet altijd ruimte om volledig te voelen wat er gebeurt. Kinderen hebben aandacht nodig, praktische zaken moeten worden geregeld en het dagelijks leven gaat door. Soms vraagt een situatie zoveel van je dat doorgaan op dat moment de enige beweging is die beschikbaar voelt.

Binnen systemisch werk wordt gesproken over niet genomen rouw: verdriet of verlies dat destijds onvoldoende ruimte, erkenning of bedding heeft gekregen. Ik vind het zelf eigenlijk mooier om te spreken over rouw die nog geen plek heeft gekregen. Daar zit voor mij minder oordeel in. We kiezen er meestal niet bewust voor om verdriet over te slaan. Op sommige momenten zijn we simpelweg bezig om overeind te blijven.

Je kunt daardoor jarenlang prima functioneren, je leven opnieuw vormgeven, lachen, werken, liefhebben en voor anderen zorgen, terwijl een verlies ergens in je nog steeds aanwezig is. Tijd maakt de scherpe kanten vaak zachter, maar tijd alleen zorgt er niet altijd voor dat iets werkelijk een plek krijgt.

Soms komt die ruimte pas veel later.

Sterk zijn en doorgaan

Dat besef kwam bij mijzelf pas jaren later. Sterk zijn en doorgaan zit diep in mijn vrouwenlijn. Dragen wat er gedragen moet worden, zorgen dat alles doorgaat en jezelf daarna weer bij elkaar rapen. Daar zit ontzettend veel kracht in. Voor de vrouwen vóór mij was dat waarschijnlijk meer dan een karaktereigenschap. In hun leven waren er omstandigheden waarin doorgaan simpelweg noodzakelijk was.

Ook ik heb die beweging goed geleerd. Wanneer het leven ingewikkeld wordt, kan ik handelen, regelen, verantwoordelijkheid nemen en weer verdergaan. Die kracht heeft me veel gebracht en heeft me door periodes heen geholpen waarin er weinig ruimte was om stil te vallen.

Tegelijkertijd ontdekte ik dat kracht en verdriet elkaar soms ongemerkt in de weg kunnen zitten. Wanneer doorgaan zo vertrouwd is geworden, kan voelen juist onbekend terrein worden. Je hoofd begrijpt wat er is gebeurd en je leven beweegt verder, terwijl je lichaam en je emoties ergens nog wachten op aandacht.

Ik heb meerdere miskramen gehad en ook daarna ging mijn leven door. Pas jaren later kon ik zien dat ik me in die periode moeilijk liet helpen door andere vrouwen. Ik stak vrijwel direct over naar de mannen; die brede schouders waren me bekender. Achteraf zag ik daarin een beweging die veel ouder was dan het verlies zelf en die iets vertelde over hoe ik had geleerd om met kwetsbaarheid, steun en verdriet om te gaan.

Vorig jaar gebeurde er tijdens een truffelreis iets wat ik met mijn hoofd nooit had kunnen bedenken. In mijn beleving baarde ik alle baby’s die nooit geboren waren. De ervaring was lichamelijk, intens en voor mij heel werkelijk. Alsof mijn lichaam alsnog ruimte maakte voor een afscheid waar ik jaren daarvoor aan voorbij was gegaan.

Daar begreep ik op een andere laag iets wat ik daarvoor vooral rationeel wist: verdriet verdwijnt niet vanzelf omdat we functioneren of omdat er jaren verstrijken. Sommige ervaringen reizen met ons mee totdat er voldoende ruimte en veiligheid ontstaat om ze alsnog te voelen en een plek te geven.

Wat we leren over verdriet

Verlies kan zich daardoor jaren later ineens opnieuw aandienen. Een gebeurtenis, een nieuwe relatie, een verjaardag, een afscheid of een bepaalde levensfase kan iets aanraken waarvan je dacht dat het allang achter je lag. Zo’n moment kan juist een uitnodiging zijn om aandacht te geven aan iets waarvoor eerder nauwelijks ruimte bestond.

Daarbij helpt het soms om verder terug te kijken dan het verlies zelf en te onderzoeken hoe er in het gezin waar je vandaan komt met verdriet werd omgegaan.

Was er ruimte voor tranen? Werd verdriet gedeeld en werd je getroost? Kon iemand een tijd uit balans zijn en werd dat verdragen? Of bestond de vertrouwde beweging vooral uit schouders eronder, zorgen voor elkaar en doorgaan?

In het systeem waarin we opgroeien leren we veel over liefde, nabijheid en relaties. We leren daar ook hoe we verdriet dragen, hoe we steun ontvangen, hoeveel ruimte we innemen wanneer het moeilijk gaat en wat we doen wanneer iets pijn doet.

De een leert al jong om sterk te zijn en voor anderen te zorgen. Een ander zoekt snel naar oplossingen, trekt zich terug of verwerkt verdriet vooral alleen. Weer iemand voelt zich juist verantwoordelijk voor de emoties van iedereen om zich heen. Zulke bewegingen ontstaan vaak met een goede reden en kunnen ons jarenlang helpen.

Later kunnen dezelfde patronen zichtbaar worden op momenten van verlies. Dan blijkt bijvoorbeeld hoe moeilijk het is om steun te ontvangen, hoe snel je weer wilt functioneren of hoe ongemakkelijk het voelt om verdriet werkelijk toe te laten.

Inzicht daarin verandert het verleden niet, maar geeft wel keuzevrijheid in het heden. Je kunt gaan herkennen wat je ooit hebt geleerd en onderzoeken wat je vandaag nodig hebt.

Rouwen om een relatie

Ook na een relatiebreuk speelt dit een grote rol. Je kunt fysiek afstand hebben genomen en emotioneel nog dagelijks met de ander bezig zijn. Je kunt precies begrijpen waarom de relatie eindigde en tegelijkertijd midden in het afscheid zitten. Zelfs wanneer er alweer een nieuw leven ontstaat, kan een deel van jou nog bezig zijn betekenis te geven aan wat er is gebeurd.

Loslaten vraagt daarom meer dan afstand. Het vraagt erkenning van wat die ander en die relatie voor je hebben betekend.

Je kunt rouwen om de persoon van wie je hebt gehouden, om het gezin dat jullie samen vormden, om het huis, de vakanties, de gewoontes, de grapjes die alleen jullie begrepen of de vanzelfsprekendheid van iemand naast je. Ook een toekomst die jarenlang in je hoofd en hart heeft bestaan kan een werkelijk verlies zijn wanneer die verdwijnt.

Soms gaat het verdriet juist over wat er binnen de relatie ontbrak. Over veiligheid, intimiteit, erkenning of nabijheid waar je naar verlangde en die je onvoldoende vond. Je kunt rouwen om de relatie die je hoopte te krijgen, om gesprekken die nooit gevoerd zijn, om een versie van jullie samen die steeds dichtbij leek en uiteindelijk toch buiten bereik bleef.

Ook wat nooit volledig werkelijkheid is geworden, kan verloren gaan.

Dat maakt relatieverlies zo gelaagd. Je neemt afscheid van wat er daadwerkelijk was én van wat je hoopte dat er ooit zou komen. Beide verdienen een plek wanneer je verder wilt.

Vasthouden zonder je vast te klampen

Voor mij zit daar een belangrijk verschil tussen vasthouden en je vastklampen.

Je vastklampen houdt je gericht op iets wat voorbij is. Je blijft hopen dat de ander verandert, alsnog begrijpt wat je bedoelde of eindelijk de erkenning geeft waar je naar hebt verlangd. Je aandacht blijft daardoor bij de ander en bij wat er nog zou moeten gebeuren voordat jij verder kunt.

Vasthouden betekent voor mij iets anders. Het betekent dat je durft te kijken naar wat er werkelijk was en daar betekenis aan geeft. Je erkent wat je hebt gekregen en wat je hebt gemist, waar je van hebt gehouden en waar je pijn hebt gehad, wat je graag had willen behouden en waarom verdergaan samen uiteindelijk onmogelijk of onwenselijk werd.

Wanneer die verschillende waarheden naast elkaar mogen bestaan, ontstaat er iets zachters. Je hoeft het verleden minder hard vast te houden, omdat je het ook niet langer hoeft weg te duwen of mooier te maken dan het was.

Afscheid wordt dan minder een gevecht met wat voorbij is en meer een beweging waarin je kunt zeggen: dit hoort bij mijn verhaal en ik neem mee wat van mij is.

Loslaten betekent een andere manier van vasthouden

We praten over loslaten vaak alsof verwerking betekent dat een ervaring uiteindelijk geen pijn of betekenis meer heeft. Voor mij werkt het anders. Mensen en gebeurtenissen die belangrijk zijn geweest, blijven onderdeel van ons levensverhaal. Mijn miskramen horen bij het mijne. Een beëindigde relatie blijft onderdeel van het jouwe. Wat belangrijk is geweest hoeft daarvoor geen onverschillige herinnering te worden.

De beweging zit voor mij ergens anders.

Het mag er zijn zonder dat het me nog vasthoudt.

Dat betekent dat verdriet er soms nog kan zijn, net als liefde, boosheid, gemis of dankbaarheid. Alleen bepalen die gevoelens steeds minder hoe je vandaag leeft en welke keuzes je maakt.

Dat vraagt ook om terug te gaan naar wat je eerder hebt overgeslagen. Naar verdriet waarvoor toen geen tijd of ruimte was, naar een gemis dat je snel hebt toegedekt, naar liefde die je uit boosheid kleiner hebt gemaakt of naar teleurstelling die je lange tijd hebt proberen te begrijpen.

Je gaat daar niet naartoe om erin te blijven. Je gaat terug om op te halen wat nog geen plek had gekregen, zodat het onderdeel kan worden van je verhaal in plaats van iets wat steeds opnieuw aan je trekt.

En ergens in dat proces verandert vasthouden langzaam van betekenis. Je hoeft de ander, het verlies of het verleden niet meer vast te houden om te bewijzen dat het belangrijk was. De betekenis ervan mag blijven, terwijl jij verder beweegt.

Dan kunnen je handen langzaam open.

Loslaten is misschien wel vasthouden voor gevorderden.

Daar waar we elkaar raken.

Anouk Hogeveen