Hoe eerlijk durven we eigenlijk te zijn?

Over openheid, privacy en de soms ingewikkelde grens tussen wat van jou is en wat de ander mag weten.

Ik worstel weleens met eerlijkheid en transparantie. Juist omdat ik ze zo belangrijk vind.

Openheid klinkt prachtig. In een relatie willen we kunnen zeggen wat er speelt, erop vertrouwen dat de ander eerlijk tegen ons is en weten dat we onszelf mogen laten zien. Ook in vriendschappen en op het werk spreken we graag over open communicatie, vertrouwen en transparantie.

Toch wordt het ingewikkelder zodra eerlijkheid werkelijk iets kan kosten.

Wat vertel je wanneer je weet dat jouw antwoord de ander pijn kan doen? Hoe open ben je over iets waar je zelf nog niet helemaal uit bent? Wat doe je met delen van je verleden waar je je voor schaamt? Met gevoelens die misschien voorbijgaan? Met een gesprek waarvan je weet dat de ander het lastig zal vinden?

En wat gebeurt er wanneer jij besluit alles op tafel te leggen, terwijl je later ontdekt dat de ander dat helemaal niet doet?

Misschien is eerlijkheid veel minder eenvoudig dan we graag denken.

Alles op tafel

Er kan iets heel bevrijdends zitten in openheid. Geen halve verhalen, geen dingen hoeven onthouden, geen angst dat iets via een andere weg boven tafel komt. De ander kent ook de delen van jou die minder mooi, logisch of gemakkelijk zijn en kan zich verhouden tot wie je werkelijk bent.

Tegelijkertijd maakt precies dat je kwetsbaar.

Wanneer je iets vertelt waar schaamte, schuld of onzekerheid op zit, geef je de ander toegang tot een gevoelig deel van jezelf. Je kunt uitleggen waarom je iets hebt gedaan, vertellen waar je over twijfelt of iets delen uit een periode waarin je andere keuzes maakte dan je nu zou doen.

Daarmee geef je ook iets uit handen.

De ander mag geraakt zijn door wat je vertelt. Boosheid, verdriet, teleurstelling of vragen kunnen een heel begrijpelijke reactie zijn. Eerlijkheid geeft tenslotte geen vrijstelling van de gevolgen van wat je hebt gedaan.

Toch is er voor mij een verschil tussen geraakt worden door iemands waarheid en iemand blijven afrekenen op het feit dat die waarheid gedeeld is.

Wanneer kwetsbare informatie tijdens iedere volgende ruzie opnieuw tevoorschijn komt, wanneer een eerlijk verteld verleden telkens als bewijs tegen je wordt gebruikt of wanneer openheid vooral leidt tot steeds verdergaande controle, ontstaat er iets paradoxaals.

Degene die het meeste vertelt, wordt degene over wie het meeste bekend is.

En dus soms ook degene die het gemakkelijkst ter verantwoording kan worden geroepen.

Wat als openheid niet wederzijds is?

Daar wordt het nog ingewikkelder. Je kunt denken dat je samen hebt afgesproken volledig open te zijn en vanuit die gedachte zelf steeds meer vertellen. Over wat er is gebeurd, over contacten met anderen, over fouten die je hebt gemaakt, over geld, onzekerheden, verlangens of eerdere relaties.

Misschien voelt dat kwetsbaar, maar ook eerlijk. Je kiest ervoor jezelf te laten zien omdat je gelooft dat die openheid onderdeel is van vertrouwen.

Tot je ontdekt dat de ander een andere definitie van openheid hanteert.

Er blijken dingen niet verteld. Antwoorden waren feitelijk misschien juist, maar onvolledig. Sommige onderwerpen kwamen alleen ter sprake wanneer jij er heel specifiek naar vroeg. Of informatie kwam stukje bij beetje boven tafel.

Dan ontstaat een vreemde ongelijkheid.

De één ligt als het ware met alle kaarten open op tafel, terwijl de ander nog een deel in zijn hand houdt.

Het gaat dan vaak al snel over de inhoud van wat er verteld of verzwegen is. Toch speelt daaronder nog iets anders: hoe kwetsbaar durf ik bij jou te zijn wanneer ik niet weet of jij jezelf op dezelfde manier laat zien?

Wederkerigheid betekent voor mij niet dat twee mensen precies evenveel moeten vertellen. Mensen verschillen in behoefte aan privacy en in hoe gemakkelijk ze praten. Wel wordt het ingewikkeld wanneer er van de één een mate van transparantie wordt verwacht die de ander zelf niet biedt.

We liegen lang niet altijd door iets te zeggen wat onwaar is

Ook het begrip eerlijkheid zelf is ingewikkelder dan alleen waarheid tegenover leugen.

Soms vertellen we een deel van een verhaal. We laten een detail weg waarvan we vermoeden dat het vragen zal oproepen. We formuleren iets zo dat het technisch gezien klopt, terwijl we weten dat de ander waarschijnlijk iets anders begrijpt. We wachten met vertellen totdat iemand ernaar vraagt of totdat de kans groot wordt dat iets via een andere weg bekend raakt.

Misschien is er dan nergens letterlijk gelogen. Toch blijft er een ongemakkelijke vraag over: Heb ik de ander de mogelijkheid gegeven om de situatie te begrijpen zoals ik die zelf begreep? Dat vind ik een interessante grens. Want transparantie gaat voor mij uiteindelijk minder over ieder detail vertellen dan over het delen van een werkelijkheid.

Waarom houden we dingen voor onszelf?

Daar hoeft helemaal geen kwade bedoeling achter te zitten.

We beschermen onszelf tegen schaamte, ruzie, teleurstelling, verlies of afwijzing. Soms zijn we bang voor wat iemand van ons zal vinden wanneer we werkelijk vertellen wat er speelt. Soms willen we iets eerst zelf begrijpen.

En regelmatig denken we dat we de ander beschermen. Waarom zou ik dit vertellen? Het maakt hem alleen maar onzeker. Het betekent niets. Zij begrijpt dit waarschijnlijk verkeerd. Het is al voorbij, dus waarom zou ik het nog oprakelen?

Daar kunnen oprechte overwegingen achter zitten. Tegelijkertijd kan beschermen ongemerkt veranderen in bepalen welke werkelijkheid de ander te zien krijgt.

Misschien bescherm je de ander Misschien bescherm je vooral jezelf tegen diens reactie. Waarschijnlijk lopen die twee soms zelfs door elkaar. Maar wat mag van jou blijven? Daar zit voor mij misschien wel de moeilijkste vraag. Want volledige transparantie kan ook doorschieten.

Een relatie aangaan betekent niet dat je je recht op een eigen binnenwereld opgeeft. Je hoeft geen openbaar archief van jezelf te worden omdat je van iemand houdt.

Je mag gedachten hebben die nog geen woorden nodig hebben. Herinneringen die van jou zijn. Gesprekken die iemand anders jou in vertrouwen heeft verteld. Fantasieën waar geen intentie achter zit. Twijfels die je eerst zelf wilt onderzoeken. Ervaringen uit je verleden die geen invloed hebben op de relatie die je nu hebt.

Privacy is iets anders dan geheimhouding. Toch is de grens daartussen soms flinterdun. Soms helpt het om jezelf af te vragen wat er zou gebeuren wanneer de ander hetgeen je voor jezelf houdt later toevallig ontdekt. Zou je dan gemakkelijk kunnen zeggen: ja, dat klopt, dat heb ik voor mezelf gehouden omdat het van mij is?

Of zou je onmiddellijk voelen dat je uitleg nodig hebt over waarom je het nooit hebt verteld?

Een andere vraag vind ik misschien nog belangrijker: heeft wat ik voor mezelf houd invloed op de mogelijkheid van de ander om vrij te kiezen voor onze relatie zoals die werkelijk is? Wanneer dat zo is, verandert er iets.

Een losse gedachte hoeft bijvoorbeeld weinig betekenis te hebben voor je partner. Een doorlopend contact dat je bewust buiten beeld houdt omdat je weet dat je partner daar anders naar zou kijken, raakt ook aan jullie relatie.

Hetzelfde geldt voor andere onderwerpen. Geld. Afspraken. Seksualiteit. Contact met anderen. Grote beslissingen. Dingen waarvan je weet dat ze van betekenis kunnen zijn voor de keuzes die de ander maakt.

Dan gaat informatie misschien niet meer uitsluitend over jou.

Transparantie is geen recht op volledige toegang

De andere kant daarvan vind ik minstens zo belangrijk. Openheid mag geen ander woord worden voor controle.

Liefde geeft iemand geen automatisch recht op je telefoon, je wachtwoorden, ieder gesprek dat je voert, je locatie, iedere gedachte of voortdurend bewijs van waar je bent geweest en met wie. Wanneer vertrouwen alleen nog kan bestaan als alles controleerbaar is, is er eigenlijk al iets anders aan de hand.

Juist daarom is de grens tussen transparantie en controle zo lastig. Wanneer vertrouwen beschadigd is, kan tijdelijk meer openheid helpen om veiligheid terug te brengen. Tegelijkertijd kan steeds meer controleren de onrust ook voeden.

Meer informatie geeft namelijk niet automatisch meer vertrouwen. Soms levert het vooral meer materiaal op om te onderzoeken.

Eerlijkheid vraagt ook iets van degene die luistert

Daar praten we te weinig over. We bewonderen degene die eerlijk durft te zijn, maar echte openheid vraagt ook iets van degene die de waarheid ontvangt.

Kun je luisteren naar iets wat je liever niet had gehoord? Kun je geraakt zijn zonder onmiddellijk te straffen? Kun je vragen stellen zonder een verhoor te beginnen? Kun je onderscheid maken tussen wie iemand vandaag is en iets wat diegene ooit heeft gedaan?

En kun je uiteindelijk besluiten dat iets voor jou een grens is? Want ook dat hoort erbij. Openheid betekent niet dat alles geaccepteerd moet worden. Iemand kan volledig eerlijk zijn en jij kunt op basis van die waarheid alsnog besluiten dat iets niet bij jou past. Dat is vast een van de redenen waarom eerlijkheid zo spannend is.

Wie werkelijk vertelt, geeft de ander ook de vrijheid om op basis van de werkelijkheid te kiezen. Hoe langer ik hierover nadenk, hoe minder ik geloof dat er één eenvoudige regel bestaat voor wat je wel en niet moet vertellen.

Misschien begint het daarom met andere vragen.

Waarom wil ik dit vertellen? Waarom wil ik dit juist voor mezelf houden? Ben ik bang voor de reactie of voelt dit werkelijk als iets wat van mij is? Verwacht ik van de ander dezelfde openheid die ik zelf bied? En kan ik de eerlijkheid waar ik om vraag ook verdragen wanneer het antwoord anders is dan ik hoop?

Ook deze vind ik confronterend: zou ik zelf willen weten wat ik nu besluit niet te vertellen? Het antwoord bepaalt misschien niet automatisch wat je moet doen, maar het vertelt vaak wel iets.

Openheid zonder jezelf kwijt te raken

Dat is uiteindelijk waar ik zelf naar zoek. Een vorm van openheid waarin je jezelf kunt laten zien zonder dat je ieder stukje van jezelf hoeft af te staan. Waarin privacy mag bestaan zonder dat er twee verschillende werkelijkheden ontstaan. Waarin je iets moeilijks kunt vertellen en de ander geraakt mag zijn, zonder dat jouw kwetsbaarheid eindeloos tegen je wordt gebruikt.

En waarin transparantie wederkerig genoeg is om je allebei veilig te voelen. Dat klinkt eenvoudig wanneer we zeggen dat eerlijkheid belangrijk is. In de praktijk vraagt het behoorlijk veel moed. Van degene die vertelt én van degene die luistert.

Echte transparantie zit daarom niet in alles op tafel leggen, wel in samen kunnen onderzoeken wat van mij is, wat van jou is en wat van ons is. En in de bereidheid elkaar de waarheid te vertellen wanneer die waarheid ook iets van de ander raakt.

Want hoe eerlijk durven we werkelijk te zijn wanneer eerlijkheid iets op het spel zet?

Daar waar we elkaar raken

Anouk Hogeveen